Rozdział jedenasty

O tym, jak ogrzyca zwiodła dziewczynę, a ta zabiła własną matkę; jak matka nie opuściła córki i odpłaciła ogrzycy z córką złem za zło, a dziewczyna została żoną króla

Królewicz znów ciął mieczem w drzewo:

Mym lamą jest Nagardżunagarbha,
ja zaś jestem królewicz Deczo Sangpo.
Moja sieć jest z żelaza, o dziewięciu oczkach,
moja pałka jest z ciemnej akacji,
moje lasso ma czarodziejską pętlę,
mój miecz ma ostrze, co przecina kamień,
a masła i tsampy, choć jem, nie ubywa.

Myśląc, że Truposz spadnie, zaczął rąbać drzewo. Truposz spadł, a królewicz wpakował go do sieci, związał lassem i poniósł na plecach. Gdy uszedł jakieś dziesięć kroków, Truposz przemówił: „Królewiczu, królewiczu! Albo ty opowiedz jakąś opowieść, albo ja opowiem”. Królewicz pomyślał, że wie, co się święci, i milczał. Truposz rzekł na to: „Królewiczu, ty nic nie pojmujesz i nic z ciebie nie wyjdzie. Opowiem więc ja, a ty słuchaj!”. I zaczął:

„U wylotu pewnej doliny żył, jak się zdaje, król. W górze tej doliny mieszkała staruszka z córką, a po sąsiedzku, jak się zdaje, ogrzyca z córką. Pewnego dnia córka staruszki poszła do ogrzycy pożyczyć ognia. Ogrzyca z córką ugotowały ludzkie uszy, jak się smaży rzepę, i dały jej do zjedzenia.

Dziewczynie zasmakowały jak smażona rzepa.Dziewczyna rzekła: «Ależ pyszna ta smażona rzepa!». «Pójdziesz z nami?» – spytały. «Chciałabym pójść, ale matka mnie nie puści» – odparła. Ogrzyca rzekła: «A gdybyś zabiła matkę i przyszła, to nie byłoby dobrze?». Dziewczyna spytała: «A jakim sposobem ją zabić?». Ogrzyca na to: «Wróć do domu i udawaj chorą. Matka zapyta: „Co by pomogło na chorobę córki?”. Wtedy odpowiedz: „Na moją chorobę jest sposób, tylko boję się, że matka go nie zechce użyć”. A jeśli matka powie: „Jeśli jest sposób, to pewnie, że go użyję”, powiedz: „Ja przytrzymam młyn wodny. Pomoże, jeśli matka zgarnie piersiami mąkę spod kamienia”. A kiedy matka tak zrobi, puść młyn». Dziewczyna puściła młyn, jak jej kazano. Matce urwało piersi i umarła.

Dziewczyna zawołała do ogrzycy z córką: «Chodźcie prędko, zabiłam matkę!». Ogrzyca z córką przyszły, zjadły mięso matki i zgryzły kości. Mięso i masło, jakie miały matka z córką, ogrzyca z córką zabrały do siebie. Dziewczynie dawały do jedzenia tsampę z otrębów i kazały jej zbierać drwa i pasać bydło. Dobre szaty i buty dziewczyny nosiła córka ogrzycy, a podarte szaty i buty córki ogrzycy musiała nosić dziewczyna. Kiedy dziewczyna szła paść bydło, musiała je napaść do pełna, a do tego co dzień przynieść wielki ładunek drew. Dziewczyna popadła w biedę i nędzę. Wtedy jej matka, która nie opuściła córki,

przyjęła ciało krowy ogrzycy. Była to krowa, z której ile się wydoiło, tyle szło w jogurt, a ile się ubiło, tyle szło w masło. Po kilku dniach krowa rzekła do dziewczyny: «Kjiszak, coś niedolę kupiła! Rozłóż połę i śpij». Dziewczyna rozłożyła połę i spała, aż przyszedł wieczór. Zerwała się i spojrzała: ładunek drew był już zebrany, a na poli leżał wielki posiłek z tsampy. Bydło napasło się lepiej niż kiedykolwiek i leżało, przeżuwając spokojnie. Tak dziewczynie zrobiło się dobrze i nabrała sił.

Po jakimś czasie ogrzyca pomyślała: „Muszę zapytać, czemu ta, co je tsampę z otrębów, wygląda okazalej od mojej córki, która je mięso, masło i melasę”. Spytała więc dziewczynę: «Czemu, jedząc tsampę z otrębów, tak dobrze wyglądasz?». Dziewczyna pomyślała: „Jeśli nie powiem prawdy, zabije mnie”. I rzekła: «Ta nasza czerwona krowa mówi: „Kjiszak, coś niedolę kupiła! Rozłóż połę i śpij”. Rozkładam połę i śpię, a ona daje mi jedzenie. Wełnę też sama przędzie, drwa sama zbiera i bydło sama pasie. Dlatego mi tak dobrze». Ogrzyca rzekła: «Czemuś nie mówiła wcześniej? Od jutra posyłam do bydła moją córkę. Przejrzałam cię, żebraczko!».

Nazajutrz posłała do bydła własną córkę. «Kjiszak, coś niedolę kupiła! Rozłóż połę i śpij» – rzekła krowa. Kiedy dziewczyna spała, krowa nasrała jej na połęnasrała na nią, wełnę porozwieszała na czubkach drzew, a bydło rozpędziła, każdą sztukę do innej bocznej dolinki. Dziewczyna ledwie zdołała wrócić o zmierzchu. Matka spytała: «Córko, czemuś się tak spóźniła?». Córka odpowiedziała matce: «Ta krowa mówi: „Kjiszak, coś niedolę kupiła! Rozłóż połę i śpij”. Rozłożyłam połę i zasnęłam, a ona nasrała mi w połę wielką kupę mokrego łajna, wełnę porozwieszała na czubkach drzew, a bydło rozpędziła, każdą sztukę do innej bocznej dolinki». «Widać w tę krowę wcieliła się matka tej żebraczki. Zabijemy ją» – rzekła ogrzyca.

Dziewczyna zeszła na dół, a krowa rzekła do swojej córki: «Kjiszak, coś niedolę kupiła! Teraz mnie zabiją. Kiedy już mnie zabiją, zapytają cię: „A ty, dziewczyno, jakiej części mięsa twojej matki chcesz?”. Pamiętaj o czterech kopytach. Poproś, żeby z czterech ud wycięto ci po pasku skóry. Weź jeden kawałek jelita. A poza tym niech ci dadzą mięsa, jakiego zechcą, niech matka sama rozsądzi. To, co ci dadzą,Powiedz wtedy: „Weźcie pod uwagę cztery racice. Pozwólcie mi wziąć po pasku skóry z czterech ud i jeden kawałek jelita. A poza tym, jakiego mięsa mi dacie, matko, sama najlepiej będziesz wiedziała” – i to, co ci da, włóż do skórzanego worka i schowaj pod progiem». Tak ją pouczyła. Potem ogrzyca zabiła krowę. «Dziewczyno, jakiej części mięsa twojej matki chcesz?» – spytała. Dziewczyna wzięła to, czego ją wcześniej nauczono, zawinęła w skórę i schowała pod progiem tak, żeby nikt nie widział.

Po jakimś czasie doszła wieść, że u wylotu doliny odbywa się wielkie widowisko i uczta. Ogrzyca z córką włożyły zaraz stroje i ozdoby, zmieszały garnek jęczmienia z garncem białej gorczycy i rzekły: «Jeśli dziś tego nie zmielisznie przebierzesz, szykuj się na śmierć». I obie poszły. Wtedy z jakiegoś kąta wyleciał gołąb: «Kjiszak, coś niedolę kupiła! Wyjmij to, co wczoraj schowałaś pod progiem, włóż szaty, buty i pas, załóż złoto i turkusy i biegnij na widowisko!». Dziewczyna poszła to wyjąć: skóra zamieniła się w szaty, cztery kopyta w butycztery kopyta w dwie pary butów, jelito w pas, a skrawki mięsa w złoto i turkusy. Dziewczyna włożyła szaty i buty, przepasała się pasem, a stare szaty i buty schowała. Założyła złoto i turkusy i wyszła na górę.

Rzekła do gołębia: «Stroje i ozdoby są piękne, ale jeśli nie zmielę garnca gorczycy i garnca jęczmienia, zabiją mnie». Gołąb odparł: «Gorczycę i jęczmień ja zmielęnie przebiorę garnca gorczycy i garnca jęczmienia, zabiją mnie». Gołąb odparł: «Gorczycę i jęczmień ja przebiorę, a ty biegnij na widowisko. Tylko wróć wcześnie». Dziewczyna poszła oglądać widowisko. Obeszła targowisko w prawo i zobaczyła, jak ogrzyca z córką żebrzą o kęs strawy. Obeszła je w lewo i zobaczyła wielkiego króla, nad którego nie było nic wspanialszego. Napatrzyła się na widowisko do woli i wróciła, zanim tłum się rozszedł. W drodze przeskakiwała przez strumień i zgubiła tam jeden but.

Ledwie wróciła do domu, schowała szaty i ozdoby. Tymczasem królewski koniuszy poszedł poić konie. Królewski wierzchowiec Złota Gęś nie chciał pić tam, gdzie zwykle, tylko poszedł w inne miejsce. Koniuszy poszedł za nim i zobaczył, że koń obwąchuje piękny but. Koniuszy zabrał but i przyprowadził wierzchowca z powrotem. Gdy napoił konie, ofiarował but królowi i opowiedział, jak było. Król rzekł: «Wczoraj, kiedy poszedłem na targowisko oglądać widowisko, była tam dziewczyna, mogła mieć piętnaście lat, ze wszystkimi znakami dakini. Skoro dziś ten koń, co wszystko rozumie, poszedł jej szukać, trzeba ją sprowadzić do królewskiego pałacu jako królową».

Ogrzyca z córką wróciły. Dziewczyna spytała: «Matko, wróciłyście, matka z córką? Kto miał najlepszego z mężczyzn, a kto najlepszą z kobiet?». «Najlepszego z mężczyzn, jak powiadają, ma wielki król. Najlepszą z kobiet jest moja córka. Zmełłaś gorczycę i jęczmień?». «Zostało tylko na jedną miarkę» – odparła. «To widać siedziałaś i robiłaś, co ci miło» – rzekła ogrzyca. Córka ogrzycy rzekła: «Była tam jedna, całkiem podobna do ciebie, starsza siostro, obwieszona mnóstwem ozdób». Tę noc przespały. Nazajutrz o wschodzie słońca znów zmieszały garniec gorczycy z garncem jęczmienia: «Zmiel to wszystko»Oddzieliłaś gorczycę od jęczmienia?». «Zostało tylko na jedną miarkę» – odparła. «To widać siedziałaś i uwinęłaś się całkiem nieźle z robotą» – rzekła ogrzyca. Córka ogrzycy rzekła: «Była tam jedna, całkiem podobna do ciebie, starsza siostro, obwieszona mnóstwem ozdób». Tę noc przespały. Nazajutrz o wschodzie słońca znów zmieszały w garncu gorczycę z jęczmieniem: «Oddziel to wszystko» – rzekły i matka z córką poszły.

I znów z jakiegoś kątapo chwili wyleciało stadko gołębi, a jeden z nich rzekł do dziewczyny: «Dziewczyno, przystrój się we wczorajsze ozdoby, weź ten but i biegnij. Wyrwiesz się z rąk ogrzycy». Przystroiła się więc w ozdoby, wzięła but do ręki i poszła.

Gdy przyszła na targowisko, królewski minister trzymał w ręku ów but i wołał: «Dziewczyna, na którą ten but pasuje, zostanie żoną króla!». Nie znalazła się dziewczyna, na którą pasowałby but. Córka ogrzycy próbowała go włożyć z całych sił, ale nie mogła, a choć obcięła sobie czubki palców, i tak go nie włożyła. Kiedy nie było dziewczyny, na którą by pasował, nasza dziewczyna zdjęła swoje buty i przewiesiła je przez ramię. «Ten but jest mój i na mnie pasuje. Jeden z pary zgubiłam, a drugi jest tutaj» – rzekła i włożyła oba buty. Ogrzyca z córką, które tam były, rzekły: «Podobna do naszej dziewczyny». Ale matka powiedziała: «Ta, co ma tak wielkie szczęście, nie może być naszą dziewczyną». Dziewczynę uroczyście ustanowiono królową.

Kiedy ogrzyca z córką wróciły do domu, dom był pełen ptasich śladów i ptasiego łajna, a całe ziarno było wydziobanewszystkie robaki były wyzbierane i wydziobane do cna. Ogrzyca rzekła: «Myślałam, że jak już coś się stanie, to właśnie coś takiego, i stało się. Matka tej demonicy wcieliła się w gołębia, ot co».

Gdy dziewczynę ustanowiono królową, urodził się jej syn, któremu nadano imię Dondrup. A kraj stał się, jak się zdaje, pełen szczęścia i dostatku.

Po jakimś czasie przyszła córka ogrzycy, mówiąc, że przyszła odwiedzić starszą siostrę. Dziewczyna pomyślała: „Kiedy ma się władzę, trzeba poskromić pychę”, i dzieliła się z nią jedzeniem i strojami.

Po jakimś czasie tamta zapytała ją: «Starsza siostro, co podajesz wielkiemu królowi, a co dajesz poddanym i służbie?». Pytała, jak się zdaje, po to, by z niej wydobyć wszystko, a dziewczyna odpowiedziała tak: «Wielkiemu królowi podaję tsampę z otrębów z przypalonego garnka, a poddanym i służbie daję trzy słodycze». «A co dajesz wierzchowcowi Złotej Gęsi, a co psu Białej Muszelce?» – pytała. «Wierzchowcowi Złotej Gęsi daję kości, a psu Białej Muszelce paszę dla koni» – odpowiedziała. Tamta znów: «A jak okazujesz miłość synowi, królewiczowi Dondrupowi, i jak się obchodzisz z poddanymi i służbą?». «Synowi, królewiczowi Dondrupowi, daję policzek, kiedy idę na górę, i policzek, kiedy schodzę na dół. Na poddanych i służbę, kiedy idę na górę, trzeba spojrzeć spode łba, i kiedy schodzę, też spode łba» – odpowiedziała. «A co robisz z drzwiami i schodami?». «Drzwiami trzaskam, po schodach tupię». «A co wkładasz do paleniska?». «Kłębek cienkiej przędzy» – odpowiedziała.

Po jakimś czasie córka ogrzycy rzekła: «Starsza siostro, dobrze byłoby umyć ci włosy. Pomogę ci je umyć. Kiedy się zostaje królową, trzeba się kąpać. Ja ci rozplotę warkoczyki» – nalegała. Przygotowały się więc do mycia włosów. «Jesteś żoną króla, więc lepiej umyć je w jeziorze» – rzekła i zaprowadziła ją tam. Kiedy doszły nad brzeg jeziora, dziewczyna zdjęła ozdoby i ściągnęła szaty. Pomyślała, że trzeba włożyć tamte szaty i umyć włosy, i pochyliła się nisko. Wtedy tamta ją pchnęła i strąciła do jeziora. Przystroiła się w ozdoby dziewczynyWłożyła szaty tamtej, przystroiła się w jej ozdoby i wróciła. Potem tak trzaskała drzwiami, że omal ich nie połamała, a po schodach szła, tupiąc.

Gdy weszła na górę, dała policzek synowi, królewiczowi Dondrupowi. Królowi podała tsampę z otrębów z przypalonego garnka. Smaczne potrawy i słodkie napoje dała poddanym. Psu Białej Muszelce dała paszę dla koni, a wierzchowcowi Złotej Gęsi kości. Tych, którzy byli obok, opluwała, a na tych, którzy byli daleko, patrzyła spode łba. Do paleniska włożyła kłębek cienkiej przędzy, więc ogień się nie palił i co dzień trzeba było chodzić po ogień do sąsiadów. Poddani mówili: «Odkąd przyszła ta dziewczyna, co się podaje za jej znajomą, nasza pani zmieniła obyczaje. Skoro tak odmieniło się całe jej usposobienie, to i nam dobrze nie będzie».

Po jakimś czasie, kiedy prowadzono wierzchowca Złotą Gęś do wodopoju, nie chciał pić tam, gdzie go zwykle pojono, tylko pognał w stronę jeziora. Napił się z jeziora odrobinę i uronił łzę wielką jak grudka. Wtedy z głębi jeziora wyłonił się złoty ptaszek z czubem z turkusu, usiadł na drzewie, które rosło nad brzegiem, i ptaszek rzekł:

„Hej, hej, wielki królu!
Pierwsza pani była czczona bardziej czy druga?
Synowi, królewiczowi Dondrupowi, pierwsza matka była milsza czy druga?
Dworowi i poddanym pierwsza była milsza czy druga?
Wierzchowcowi Złotej Gęsi pierwsza pani była milsza czy druga?
Psu Białej Muszelce pierwsza pani była milsza czy druga?
Za cóż ptaszka wrzucono do wody?”

Rzekł to i zanurzył się w wodzie.

Koniuszy napoił konia, wrócił prędko i rzekł z szacunkiem do króla: «Nasz wierzchowiec Złota Gęś nie chciał pić tam, gdzie się poi konie, tylko pognał nad brzeg jeziora, napił się wody, zarżał i uronił łzy. Wtedy z głębi jeziora wyłonił się złoty ptaszek z czubem z turkusu i usiadł na czubku drzewa nad brzegiem. Mówił tak i tak» – i powtórzył wszystko jak wyżej. Król pomyślał, że jutro musi pójść to zobaczyć. «Ostatnio i sny mam złe, i ta dziewczyna, widać, zmieniła usposobienie» – rzekł. Nazajutrz poszli we trzech: król, minister i koniuszy.

Gdy przyszli nad brzeg jeziora, ptaszek wyłonił się tak, jak tamten opowiadał, usiadł na czubku drzewa i wszystko stało się tak, jak opisano wyżej. Królowi popłynęły łzy. «Ptaszku o tak pięknym głosie, chodź tu i mów!» – rzekł król. Ptaszek usiadł królowi na głowie i powtórzył to, co przedtem. «Ptaszku o pięknym głosie, siądź mi na dłoni i mów» – rzekł król. Ptaszek usiadł mu na dłoni i powtórzył to, co przedtem. Król złapał ptaszka. «Jestem tą dziewczyną, królu – rzekł ptaszek.«To moja wina, tej dziewczyny – rzekł ptaszek. – Wypuść, proszę, ptaszka». Prosił tak dwa i trzy razy. Król rzekł: «Jeśli jest jakiś sposób, naucz mnie go».

Ptaszek rzekł z szacunkiem do króla: «Ta, która jest teraz w pałacu, to córka ogrzycy. Do mnie, dziewczyny, przyszła ona, jakby przyciśnięta jakąś skrytą biedą, zaprowadziła mnie nad jezioro myć włosy i wrzuciła mnie do wody». Król rzekł: «Musi chyba być jakiś sposób, jakiś pomyślny obrzęd, żebyś wróciła do życia». «Pewnie, że jest sposób i obrzęd» – odpowiedziała i rzekła z szacunkiem do króla: «Niech król i ministrowie nie mówią nikomu, że tu jestem. Kiedy wrócicie stąd do pałacu, zawińcie mnie w jedwab pięciu barw i niech wielu bonpów odprawia przez siedem dni obrzęd przywołania pomyślności i obrzęd długiego życia. Rozpalcie wiele palenisk z darni i mówcie, że warzycie piwo. A pod miejscem, gdzie siedzi tamta dziewczyna, wymurujcie dół, w którym by się zmieściła, głęboki na wysokość piętra. Otwór przykryjcie cienką pokrywą, na niej rozłóżcie jej poduszkę i każcie jej tam usiąść. Pokrywa się zarwie, ona spadnie głową w dół, a wtedy od razu wsypcie do środka cały żar z darni i umrze.

A potem ja wrócę do życia» – rzekła. Król i ministrowie bardzo się uradowali i zrobili wszystko tak, jak dziewczyna powiedziała. Tamta usiadła na poduszce, a gdy runęła głową w dół, natychmiast wsypano na nią żar. Kiedy córkę ogrzycy zabito, a ptaszka zaniesiono do skarbcaa udano się do skarbca, dziewczyna wróciła do życia taka jak dawniej. Znów została żoną króla i wydała poddanym, dworowi i służbie polecenie: «Odetnijcie głowę tej ogrzycy!».

Głowę córki ogrzycy włożono do środka i nawinięto na nią kłębek cienkiej przędzy wielki jak garnek. Smaczne jadło i słodkie napoje zapakowano osobno i przytroczono do konia Złotej Gęsi, a dziewczyna pojechała do matki ogrzycy. Tam upodobniła się do córki ogrzycy, weszła do niej i dała jej smaczne jadło i słodkie napoje. «Matko, dobrze się miewasz?» – spytała. «Dobrze się miewam. Zwiodłaś ją? Król się nie poznał? A ty, widać, zrobiłaś się całkiem podobna do tamtej dziewczyny» – rzekła ogrzyca.

Wtedy dziewczyna weszła na górę i przez okienko spuściła na dół całą belę czerwonego jedwabiu. Potem zeszła na dół: «Król będzie się teraz gniewał. Matko, pomóż mi rozwinąć ten kłębek cienkiej przędzy. Lepiej, żebym już poszła, zanim król się zorientuje». Matka zaś udzieliła jej rad: «W opiece nad poddanymi, dworem i służbą, i we wszystkim, co trzeba robić dla syna, królewicza Dondrupa, rób tak, jak robiła tamta».«Matko, w opiece nad poddanymi, dworem i służbą, i we wszystkim, co trzeba robić dla syna, królewicza Dondrupa, rób tak, jak robiła tamta» – powiedziała, udzielając jej rad. Wtedy stara ogrzyca zatknęła długi kij i zaczęła rozwijać kłębek, a w tym czasie dziewczyna wskoczyła na konia i pocwałowała precz. Ogrzyca rozwijała i rozwijała, aż we wnętrzu kłębka poznała ucho. Wtedy pobiegła za dziewczyną. Dziewczyna zawołała: «Matko ogrzyco, zamiast mnie gonić, zobacz, w twojej zagrodzie wybuchł pożar! Mój koń jest szybki, nie dogonisz mnie». Ogrzyca obejrzała się i wzięła czerwony jedwab, który powiewał nad drzwiczkami, za ogień. Zawróciła.

Dziewczyna dotarła do króla. Udało się jej, jak się zdaje, odpłacić ogrzycy z córką złem za zło. Król zaś rządził królestwem zgodnie z Dharmą, a poddani żyli w większym dostatku i pomyślności niż kiedykolwiek. Tak to, jak powiadają, było” – zakończył Truposz.

Królewiczowi wyrwało się wtedy: „Gdyby nie zabiła własnej matki, byłoby jej jeszcze lepiej. Ale skoro matka z córką stały się dakiniami, a ona wyrwała się z rąk ogrzycy i została żoną króla, to miała wielkie szczęście!”. Truposz rzekł: „Do Truposza przemówił! Frr, jak jastrząb!” – po czym trzykroć smagnął go jak ogniem i zniknął z powrotem w tumanie kurzu.

„Umysł mi się rozproszył i wymknęło mi się słowo. Jeśli teraz wrócę, lama będzie mnie łajał” – pomyślał królewicz i znów poszedł na owo cmentarzysko. Trupy, które wołały „ha-la”, tłukł pałką, a te, które wołały „hu-lu”, przestąpił i poszedł dalej.